Det vandrande mennesket

"Mennesket er eit oppreist, vandrande vesen. Dette er den konkrete årsaka til vår suksess som art. Likevel er det sjeldan me tenkjer over kor viktig det er å kunne gå eller vandra. Særleg dei formålslause, pretensiøse vandringane har ein tendens til å bli oversette."

Slik heiter det i vaskesetelen til årets nye kultbok, nemleg Finn Tveito si essaysamling, Det vandrande mennesket. Her er det tale om korleis det å gå har vorte framstilt i litteraturen, frå dei engelske romantikarane, som William Wordsworth og Henry David Thoreau, gjennom flanøren, Virginia Woolf, Knut Hamsun, Thomas Bernhard, Peter Handke, Arthur Rimbaud og Franz Kafka, og fram til Tomas Espedal. Det er ikkje berre tale om lange vandringar, men òg dei korte vandringane i nabolaget.

Sjølvsagt er forfattaren òg innom hovudpersonen i Dag Solstad sin roman 16.07.41, ein roman som tidlegare har vore kommentert i denne bloggen.

Forfattaren ymtar om at det er tale om ein kamuflert roman der lesaren er hovudpersonen. Det kan vel så mykje vere skrivaren som er hovudpersonen, for han er tydeleg til stades i teksten.

Denne boka er det berre å skaffe seg.

Den koloniale monsterlina

NVE har sagt ja til monsterline gjennom naturen på Sunnmøre. Det er sjølvsagt ei tragedie. Noko meir å seie er det ikkje om det. No vil ein klage til olje- og engergiministeren, som om det har noko å seie. Ein har tydelegvis bestemt seg. Det kostar litt å ha kraftleidningane i kabel, og ein vil ikkje bruke pengar på noko slikt, heller ikkje småpengar. Det er nettopp det som gjer at eg vert forbanna kvar gong eg er i Oslo, og ser alt som er betalt av skattebetalarar på Vestlandet, medan Vestlandet får ingenting igjen.

Ut på tur, men kvar?

Ikkje så lett å velje når ein står på flyplassen i Kangerlussuaq. Elles kan dei som er interesserte i å sjå på fine grønlandsbilete, gå inn her.

Jordskjelv

Ein er på tur til Island, og best som ein sit i ein kafi i Laugarvegur i Reykjavík, kjem det eit jordskjelv. Det knakar i bygninga, klirrer frå hyllene, verkar som om taket vil dette ned og vindauga vil breste. Kva gjer ein då? Svaret er enkelt. Ein sit roleg og kommenterer overfor dei andre at jammen så kjem det ein jordskjelv. Og ein av dei andre rundt bordet seier at jordskjelv her er av ei anna type enn dei i Asia; her legg ikkje jord seg i lag over anna jord; det vert heller laga kløfter i jorda. Kva som er verst eller best, er ikkje godt å seie. No heitest det at eit jordskjelv kjem sjeldan åleine, og at det er forventa å kome eitt til på Island. Men kva skal ein gjere med det? Ein kan ikkje gjere anna enn å halde på med sitt, til jordskjelvet brått kjem.

Religion styrer Bergen

Eg har alltid hatt vanskar med å sove. Så ei natt somna eg. Då drøymde eg at eg måtte gå bak buekorpset gjennom bergensgatene og heie på Brann, samtidig som eg måtte seie til alle reportarar at dette var den største dagen i livet, for Brann var heile livet, eg hadde ikkje noko anna liv enn Brann. Når eg hadde gjort det, kunne eg gå heim, men berre dersom eg lova å lese alle sportssider i avisa, ete gullpølse, drikke gulløl, og seie "eg er lukkeleg", "Brann har gitt meg eit rikt liv", "Brann er vegen, sanninga og livet", "Brann er Jesus". Då eg vakna skjøna eg med eitt kvifor dei karismatiskkristne i Bergen KrF, brannhysteriadama Trude Drevland i Bergen Høgre og FrP-veljarane i Fotballpuben så lett hadde funne kvarandre.

Vampyr i klasserommet

Høgnorskmann driv som vampyr i klasserommet. Ein merkar seg at vedkomande ikkje talar høgnorsk, men engelsk åt elevane.

vestlandet

Sit i bussen, og bussen køyrer, gjennom regnet, med skoddetunge fjell på oppsida av vegen og fjorden på nedsida. Kjem etter kvart til ferjekaia på neset. Der går hovudpersonen ut av bussen, og fer med faste steg mot kaikiosken. Han veit at kiosken vart nedlagd for ti år sidan. Men ein kan no alltids sitje på venteromet i same bygget.

Tidlegare kunne ein kjøpe buljong i kiosken, få buljongen gjennom ei luke mellom venteromet og kiosken, og drikke buljongen på venteromet medan ein venta på at ferja skulle kome. Men no er kiosken nedlagd, berre venteromet att.

Det er ein halv time til ferja skal gå. Berre å opne døra til venteromet, setje seg til å vente der inne. Ned med dørhandtaket, men så bom. Døra let seg ikkje opne. Ho er låst! Det er ikkje mogleg å kome seg inn i venteromet.

Ute regnar det, og ein står der, som ein middels hovlandfigur, og innser at både kiosken og venteromet er stengde, og det einaste ein har å gjere, er å stå ute og vente.

Latvisk parkering

Eg konstaterer at dersom bileigarar frå Latvia ser sjansen til å parkere feil, så gjer dei det.

Joika-kaker

Ein går på Hardangervidda ein heil dag, og kjem så til ei hytte der ein finn losji. Så skal ein lage middag. Det må verte boksmat med potetmos. Og kva er vel betre då enn Joika-kaker? Problemet er berre at sambuaren ikkje et Joika-kaker. Ikkje et ho makrell, ikkje et ho lever og ikkje et ho Joika-kaker. Men det verste denne gongen var at DNT-hytta på Stavali faktisk ikkje hadde Joika-kaker. Dei hadde bokser med brun lapskaus, lys lapskaus, trøndersodd og vanleg sodd pluss ei spagettigryte. Men ingen Joika-kaker. Eg må seie at denne utviklinga likar eg ikkje.

Filmstjerne frå Tjelta undrar seg over språket

På Statoil-stasjonen på Tjelta er der ei ledig stilling, les vi på plakaten. Naturlegvis er det visse skrivemåtar som vekkjer interesse. Vi stoppar. Fyller litt bensin, for å ha alibiet i orden, går så inn i bensinbua. Sjekkar om det kan vere innvandrarar som driv stasjonen, det er det tydelegvis ikkje. Visstnok ein lokal storleik som har sett opp plakaten. Igjen er det den språklege framandgjeringa hos altfor mange rogalendingar som kjem fram. Ein stoppar aldri å undre seg over at ikkje Rogaland er 100 prosent nynorsk. Dei har jo denne seige, arkaiske dialekten (som gir menn eit omstendeleg, men samtidig slagferdig preg, gir kvinner eit sterkt erotisk preg). Og reiselivet legg vekt på alle desse greiene med "identitet". Og så driv dei og marknadsfører seg på bokmål. Eit mysterium. Eg skjønar det ikkje. Det gjer tydelegvis ikkje filmstjerner frå Tjelta heller, i alle fall ser det ut som ho undrar seg ein del.

Ungkarar

Etter slike draumar var det på tide å reise vekk. Fyrst til Stavanger. Leseforskaren vi budde hos, tok oss med til Preikestolen og nærområdet på Ullandhaug. Ein kveld på Cementen vart det òg. Eg noterte at ei ung lyshåra dame frå HF-miljøet sat der inne på Cementen, ho var tydelegvis frå Stavanger, det høyrde eg frå bardisken ("om eg kan få ei øl"). Rart det med folk ein ser, men ikkje kjenner, skal ein ta kontakt når ein er på ein framand stad? Kva om vi no sat på Hard Rock Cafe i Kuala Lumpur, skulle eller ville eg då ha gått bort og sagt "hei" til vedkomande? Kanskje, kanskje ikkje. Uansett var dette ikkje Kuala Lumpur, dette var Stavanger, berre kort veg frå Bergen. Eg var ikkje full, eg var ikkje på sjekkaren, naturleg nok, og eg hadde eit framifrå sosialt selskap. Men for andre individ, t.d. heterofile ungkarar, ville problemstillinga ta kontakt vs. ikkje ta kontakt vere relevant. Men sannsynlegvis ville dei ikkje ta kontakt i alle tilfelle, heller ikkje i Kuala Lumpur. Kanskje like greitt, nokon må no vere ungkarar òg.

Deretter med bil til Jæren. Opnare himmel, kornåkrar, kyr, hestar, lange strender.

Lure trapper, barnslege namn

Nokre dagar i Estland gav grunnlag for visse generaliseringar. Til dømes at esterane kan det å lage lure trapper. Denne trappa opp til eit tårn i Hapsalu er ikkje så verst. Skulle gjerne hatt ei slik ned til kjellaren. Som kjent sklei eg ned trappa heime tidlegare i vår og braut handa.

Meir barnslege er gatenamna. Dette fann vi i kvar einaste by.

Estland

Nett heimkomen frå Estland. Fyrst til Tallinn, så til Tartu og ein seminardag ved Skandinavistika. Deretter på bussen i Estland, med faglege stopp i Setomaa og den estlandssvenske vestkyste. Programmet for alt dette finst her.

Ein fekk lære mykje om setoane og Võru-målet, og då høyrde eit møte med seto-kongen til, det same gjorde synging frå Kala Maria og andre damer. Nemnast må òg estisksvensk og estisksvenskane (som i dag er avgrensa til ein syklubb i Hapsalu) og så om latgalisk (eller livisk som ein vil), det siste fortalt av Snorre K. Svensson, norsklektor i Riga. I tillegg har det vore kulturelle og sosiale aktivitetar, bl.a. med færøysk kjededans og engelsk dans. Siste dagen i Tallinn gav han som har vore tolk heile tida, averøyingen Øyvind Rangøy, ei interessant omvising for meg og to færøyingar.

Det var varmt i Estland; det verste er at det samtidig var varmt i Bergen.

Etter eit landsmøte

- Korleis likar du deg i Stjørdalen, då? var det ein som spurde på landsmøtehotellet, seint på laurdagskvelden. Eg måtte vedgå at eg vel ikkje hadde vore utanfor hotellet sidan eg kom dit på fredagen. Ein kunne naturlegvis ha gått til jarnbanestasjonen, Hell station, som amerikanske turistar valfartar til, for å verte tekne bilete av (opptekne som dei er av evig liv og fortaping), eller til den næraste grannen, det tungt sosialrealistiske Hell kjøpesenter. Frå ein altan i åttande etasje ser ein eit flott kulturlandskap, så det er sikkert verdt å sjå seg rundt her, sjølv om trøndarane har gjort sitt beste for å unngå å skape eit slikt inntrykk nett her. Men ein ville no ikkje gå glipp av noko heller, for ein vil jo vere der målfolk er, og det var inne i hotellet. Likevel har ein tydelegvis gått glipp av noko. For når eg les avisene i dag, eller ser på veven, er tydelegvis halve varalista tungt inne i styret.

På landsmøtet fekk svartkorpsmetall-bandet An10 Boyband stipend, og her kan du lytte på låta "Meininga med livet".

Berlin og postmodernismen

Tilbake i Berlin. Denne gongen på helgatur, som turistar. Det fyrste ein gjorde, etter å ha teke bana frå Schønefeld-flyplassen, var å finne hotellet, dvs. Hotel-Pension Funk i Fasanenstrasse, rett ved Ku´dam. Ikkje så verst val; jugendstil, høgt under taket, flotte raude roser i tapeten som matsjar skjørtet sambuaren skaffa seg. Den danske stumfilstjerna Asta Nielsen budde forresten i husværet i 1931–37, og ein kunne studere bilete av henne i korridoren eller den stilige matstova. Elles er jo ikkje Ku´dam det mest interessante området å vere i når ein ikkje er så kjøpegal. Og når Hedda Gabler på Schaubühne am Lehniner Platz (i Ku´dam) var utseld, kva skulle ein då finne på? Såleis vart Mitte og Prenzlauer Berg meir frekventert. Ein liten tur til Kreuzberg og Dieffenbachstrasse, der ein budde hausten 2005, vart det òg tid til. I Kreuzberg har tida tida stille. Det var som om ein berre var vekke ein times tid og så kom tilbake, for dei same folka var der og gjorde nett det same dei gjorde sist. Hyggeleg nok det, og det var avslappande på utekafe under lauvtre, medan ein las i "Herr Lehmann" (Sven Regener). Men der kom ei snikande kjensle av at oppheldt ein seg her lenger, kom ein til å gå i eitt med det stillegåande. Det var på tide å gå vidare.

I Deutsches Historisches Museum vart to utstillingar vitja: ei om daglegliv i DDR og ei om kunst og propagande i strid mellom statar 1930–45. I den siste utstillinga vart utviklinga i Italia, Tyskland, Sovjetunionen og USA sett opp mot kvarandre. Men desse regima er jo ikkje jamførbare. Roosevelt er ikkje som Stalin, Hitler eller Missolini. "New Deal" gav jo nettopp rom for t.d. mangfald i kulturlivet gjennom å subsidiere kunstnarar. Naturlegvis var der eit propagandaelement i "New Deal", men det vert heilt feil å jamføre det elementet med fascismen. Samtidig gir ei slik utstilling støtte til den ideologiproduksjonen som rår i Bush-USA, nemleg at ideologien om at "New Deal" og velferdspolitikk er lik fascisme. Det illustrerer i sin tur problemet med postmodernistisk historiepedagogikk og postmodernismen generelt.

Hytteboka

Gå langsmed vatnet, forbi sel, gjennom myrar, over elvar, opp gjennom knauser. Så er hytta der, blenkjande raud i påskesola. Lufte, hente vatn, fyre i omnen, hogge nokre bjørker, koste. Deretter: gå tur. Om kvelden, etter gryteretten, kan ein lese i hytteboka, om korleis folk har vore her gjennom barndom, ungdom og over i vaksendom. Somme hyttebokskribentar fortel historier, somme har gode formuleringar, slåande der og då, "Bjarte på rette staden", "påskemorgen sluker sorgen", "gjesten må ha vore noko tilmårskomen"; teikningar er der òg. Det slår ein, medan ein høyrer opplesing, og får kommentarar attåt, kor viktig slike hyttebøker er. Kvar gong vi er der, kjem hytteboka fram. Ja, hytteboka fortener ein litterær og sosialantropologisk analyse. Dette skriv eg som tips til gåverik ungdom som enno ikkje har bestemt seg for kva dei vil skrive masteroppgåve om.

Flytting

På kontoret der eg no sit, ser eg det eirgrøne tårnet på Johanneskyrkja. Til høgre i bakgrunnen åskammen som går bort til Fløystasjonen. Det ligg ei ro over ei slik utsikt. I tillegg ser eg jo dei kvinnelege studentane og andre som går forbi i korridoren på hi sida av atriet. Eg ser òg ei kråke som lettar frå taket, ein måse som svevar i himmelen, skyene som fer buldrande mot nord. Ro og rørsle i harmonisk samklang.

Men no vil fakultetet ikkje lenger at eg skal ha gleda av ei slik utsikt. For berre eit halvt år etter at vi her har flytta tilbake til bygget og til kontora (etter ei renovering), kjem det melding om at vi skal flytte ned i andre høgda på bygget vi held til i. Ein komite har føreslege at dei institutta som er representerte i komiteen, skal ha beslag på dei øvste høgdene. Merkelege greier. Og merkeleg at ein altså må stresse med å flytte igjen. Igjen må ein pakke alle bøkene, lesesalane må pakkast ned, alle kontormøblar må flyttast, alle samlingar må flyttast. Eit stress utan like. Ein må ned i andre høgda der utsikta er ein grå vegg i eit grått atrium, utan verken ro eller rørsle. Sjølv hadde eg jo tenkt å sitje med utsikt mot Johanneskyrkja til eg gjekk av med pensjon 70 år gamal, men slik skal det tydelegvis ikkje verte.

All denne flyttinga får meg til å tenkje på Richard Sennett. Han skriv om det fleksible mennesket, det som er i stand til å tilpasse seg absolutt alt og å flytte på seg i takt med omskiftingar. Det fleksible mennesket er eit naturleg svar på eit samfunn der alt er i rørsle, der alt flyt, der arbeidsplassar og utdanningsinstitusjonar heile tida må omorganiserast, der dataprogram heile tida må oppgraderast, produkt må kastast fordi nye produkt kjem til etc. Det fleksible mennesket er rasjonelt for eit samfunn som heile tida er under vegs, der folk skal vere usikre og omskiftelege, fordi det gjer dei tilpasningsdyktige, arbeidssame, individualistiske, utan tanke for kollektive motideologiar. Slik vil systemet ha det.

Karaoke-testen

I bygde-Noreg er det som kjent populært med karaoke i heimane. Folk kjøper inn karaoke-program til fjernsynet, og syng i veg ved festlege høve. Men det landet som (ved sida av Japan) har mest karaoke, er jo Finland. Folk som av ulike grunnar buset seg i Finland, må alle opp til karaokemikrofonen og lire av seg nokre katteskrik. Når så utlendingar busett i Finland er i utlandet, må dei sjølvsagt oppsøkje karaokebar på den staden dei er. Slik var det òg i Groningen. Då konferansemiddagen var over, var det eitt ord som kom frå finlendingane: "karaoke". Javel, men kvar? Tja, ein kan no spørje seg føre. Og det gjorde ein. Det viste seg derimot at det ikkje fanst nokon karaokebar i Groningen. 100-vis av kafear og barar, men ingen karaokebar. Vel, vel, men ingenting så gale at det ikkje er godt for noko. For kva slags "høflegheitsstrategiar" er det folk vel når ein spør dei om noko som faktisk ikkje finst? Dette måtte sjølvsagt utnyttast i form av ein reaksjonstest. Fram med notatblokka, og spørje folk. Vårt vesle eksperiment, som tok eit par timar, involverte eit tjuetals personar på nokre gater i Groningen. Vi spurde: "Veit de kvar nærmaste karaokebar er?", og så noterte vi ned reaksjonane etterpå.

Der var tre hovudgrupper av reaksjonar:

1) Vise til stader der ein trur at det finst karaoke. Dette var typisk for respondentar som anten var for unge eller kjende seg for gamle til å ha full oversikt over utelivet. Dei viste til stader der dei gjekk ut frå at ein kunne finne karaoke ("i gata rundt hjørnet"). Vi vart òg vist til plassar der det før faktisk hadde vore karaokebar (men som no var nedlagt) eller der det av og til vart stelt i stand karaokebar i to-tida om natta.
2) Konstatere at det ikkje finst karaokebar i Groningen, og kome med orsakingar for det. Interessante orsakingar var: "vi er alle bønder her oppe i nord", "vi i nederland sit berre og drikk når vi er ute", "der var ein før, men no er den lagt ned". Gjennom slike svar gir respondentane seg sjølve, som del av eit kollektiv, ansvar for mangelen på karaoke-stader.
3) Gi katten. Denne reaksjonen var det berre ei gruppe med utanlandsk opphav som kom med.

Ikkje dei heilt store resultata av dette forsøket, men det viser i alle fall at fleirtalet ikkje berre vil konstatere at der er ein mangel, men òg vil prøve å hjelpe til eller reparere på mangelen ved å kome med orsakingar. Og det fortel ein del positivt om folk.

Ik ben nu in Groningen

Hausten 1992 var ein kjekk ung mann student i Groningen. No er den framleis kjekke mannen tilbake i Groningen, denne gongen paa konferanse. Ein har halde innlegget sitt, snakka med folk fraa ulike land, snakka med professoren som gav kurs i frisisk (og som framleis har teke vare paa innlegget den unge mannen laga), og gaatt rundt og sett meg om, gatene der ein sykla gjennom, der syklar no andre studentar, susar forbi, i dei gamle syklane som gjer at alle, saerleg kvinnene, ser saa langbeinte ut, og ein minnest og ein minnest. Slik er det, ein kryssar sine spor, moeter seg sjoelv, og ser at eigentleg er det mykje dei same spoersmaala og same problema som jagar gjennom ein.

Vel, ein skilnad er der jo, og den er fraa Osteroy.

Hipphopp i Volda

Fredag skal eg opptre i Volda saman med frontfiguren i "Side Brok". Eg skal etter planen snakke om språkbruk og tekstar i hipphoppen, men kanskje slår eg til med rapp? Den som møter opp, får sjå. Det heile byrjar kl. 12.30 på Høgskulen (Berte Kanutte-huset, store auditorium). Det står meir om arrangementet "her.