Vårjamdøger

Våren i Bergen kjem med ein smell, like uventa kvar gong. Og i dag er det ikkje berre strålande sol, det er òg vårjamdøger. Det som kjenneteiknar vårjamdøger er at dag og natt er like lange. Deretter vert dagen lengre enn natta, heilt til det snur igjen.

Sprit og nynorsk

I Klassekampen 17. mars fortel tidlegare Unge Høgre-leiar Nikolai Astrup om det å vere Unge Høgre-leiar: "På den ene siden må du kunne snakke om sprit og nynorsk, og på den andre siden reise ideologiske debatter." Og ein noterer seg at Unge Høgre, tydeleg påverka av smuglarspriten sin, no har sett i gang nok ein håplaus antinynorsk-kampanje, leidd av dagens leiar Torbjørn Røe Isaksen. Det mest gledelege er at ein ikkje ein gong har klart å stave kampanjeslagordet rett ("mer en nok").

Kastrert katt

I vårt feminiserte samfunn vert naturlege drifter hos hannvesen sedde på som ekle. Så det var ingen veg utanom. I går vart katten kastrert, ni månader gamal. Det ser ut til å gå bra med katten, sjølv han ikkje likar å gå med krage.

Den gode skaden

Å ha gips på handa, er som å ha hund, det er særs sosialt. For ingenting er så lett å forhalde seg til som ein synleg fysisk skade. Alle vil stoppe og sjå på og snakke. Kva skjedde? Gjer det vondt? Eg fortel i detalj om turen ned trappa, om lasset med ved som eg hadde i handa, om trinna som var for glatte og korte, om at eg glei ned, heldt på å falle bakover, men klarte på mystisk vis å vri meg slik at eg for framover i staden. Ja, at eg faktisk var heldig som ikkje datt bakover og trefte trappa med skallen eller med ryggen. Og eg fortel om veker med knallhardt press for å skrive NFR-søknad med venstrehanda, og eg får alle moglege synestsyndpå-erklæringar, i tillegg dei humoristiske kommentarane om venstrehandsarbeid.

Så kjem dagen då gipsen skal vekk. Inn i røntgenavdelinga, ei streng dame kjem med saksa, så røntgenbilete, deretter inn og vaske handa. Etter ei stund kjem lækjaren. Eg får vite at dette gror rette vegen. Handa er nok ikkje heilt i orden enno, men hadde eg gipsa fingrane lenger, ville det ha teke lang tid å få dei til å røre på seg, får eg vite. - Du får gå varsamt fram, vente ein månads tid før du går rundt på byen og slår ned folk. Lækjaren har med seg to studentar, og dei granskar med interesse den stakkars handa. Vert deretter sendt inn til ei fysioterapidame som lærer meg bøyøvingar. Medan eg ventar på henne, sit eg og les i eit Bonytt frå 1992; sterke fargar, luta furu, klumpete møblar. Etterpå går eg vegen heim. Stikk innom Mega og kjøper skrei til middag, står i kø i lag med pensjonistane som òg er ute på denne tida. Dei er tydelegvis lukkeleg uvitande om den storhendinga det er at gipsen er fjerna på handa mi. Og på arbeid dagen etter er livet med hund over. Interessa for ei hand utan gips er ikkje like stor som interessa for ei hand med gips.

Å bli sett

Det seinmoderne mennesket har den veikskapen at det heile tida må verte sett. I den samanhengen kom eg på nok ein artikkel om hipphopp.

Litt metakarpsnakk

Laurdag ettermiddag, arbeidt heile dagen i huset, så ned i kjellaren med ei famn ved, men trappetrinnet er for kort, og ein flyg nedover, må ta seg føre med handa, knea og skallen. Noko smerte, mest i handa, men det går vel over? Ventar eit par dagar, lang sundagstur, hevinga går vel òg over? Men nei. Til legevakta på måndagen. Ventar i to-tre timar. Brot i "annen metakarp". - Du må gipsast, og ha gips på i tre-fire veker. Akk, ja. Sit no med høgrehanda i gips, og byrjar alt å få seneproblem i venstre. Så til ungdomen vil eg seie: Øv opp båe hender til å verte like gode, så er du godt rusta når du må gipsast.

Samisk nasjonaldag

I dag er det den samiske nasjonaldagen. Vi gratulerer.

Rapp på rogalandsk

Eg refererte til nokon frå Bergen som sa at rapp på rogalandsk ikkje passa. Ein lyttar har så vist til rappbandet "Skolekorps" frå Sandnes. Og ja, sjølvsagt funkar rogalandsk. Men nettopp "Skolekorps" må vere av dei mest vulgære og pubertale i sjangeren, og det seier litt. Her er dei på NRK "Urørt". Interessante frolandliknande diftongar i "Furore", men mest lågvulgaritetar, t.d. er "Simsalabim" ufjelg.

Kjeng

Direkte på radio i dag, i Språkteigen, for å snakke om rappspråket. Hyggeleg, det, og alt gjekk vel greitt, jamvel om eg kom til å seie ein feil. Denne bloggsida vil like fullt dvele ved nettopp feil og marginalitetar, for det er det purisme handlar om.

Fyrst til to e-brev om eit ord eg brukte i ei bisetning, ordet "kjeng". Ordet førekjem i ei Side Brok-låt som handlar om tøffe karar som skyt med kjeng.

Innsendar A skriv:
"Innslaget gav meg barndomsminne og førte til eit lite spørsmål om ein detalj: Er det sikkert at tjeng (eller kjeng?) er sprettert? Då eg vaks opp i Sør-Trøndelag, var eg av og til med far min og reparerte eller laga nettinggjerde, "sett opp nettingutgard" som vi kalla det. Krampen som vi festa nettingen til stolpane med, kalla vi "kjeng". Det kunne vel og henda at einkvan brukte kjeng som prosjektil på spretterten. Men at kjeng er det sama som sprettert, høyrest litt merkeleg for meg. Eg tenkjer at det er parallelt med å skyta erter, ein må ha røyr for å få fart på ertene, og ein må ha sprettert for å få fart på kjengen. Det kan sjølvsagt tenkjast at ungar i Side Brok sitt område etter kvart har utvida tydinga av kjeng til å omfatta heile våpenet. Kva trur du?"

Innsendar B skriv:
"Ein biting: Du kalla spretterten for 'kjeng' på sunnmørsk. Det må vel da vere ei vidareutvikling frå ordet for det ein skaut med. 'Kjeng' betyr krampe, eller den bukta spikaren med spiss i begge endane. Denne kjengen brukte vi når vi skaut med sprettert heime i min barndom. Heilt grufullt å tenke på kor farleg dette våpenet var!"

Min kommentar:
Gode og interessante innspel. Poenget mitt var vel likevel ein tekst der Side Brok rappar om å skyte med "kjeng" (låta "Sjarmør" der det heiter "me går i gjeng og me skyte med tsjeng"). For å gjere alt enkelt forklarte eg at å skyte med "kjeng" er sunnmørsk for å skyte med ‘sprettert’ . Det er naturlegvis for enkelt, men det er ikkje heilt feil. Litt forklaring: På møbelbygder på Sunnmøre er "kjeng" òg det same som ‘stift’. Å stifte ein stol er "å kjenge ein stol". Vi kan då tenkje oss fleire moglege grunnar til at "kjeng" også vart brukt om sprettert, slik det vart gjort av slike som meg i barndomen. (Har sjekka opp med eit par informantar.) Den førebelse teorien: I møbelbygdene var og er det ganske god tilgang på kjengar, og rakkarar, dvs. dei som var nokre år eldre enn meg, skaut så med desse kjengane. (Eg gjorde naturlegvis ikkje det.) Å skyte sprettert med kjeng vart så til uttrykket "å skyte med kjeng". For slike som meg vart dermed det å skyte med sprettert kalla å skyte med kjeng, pga. den bakgrunnen. Det er mogleg at tydinga var ganske lokalt og/eller generasjonsavhengig. Det viktige var likevel forklaring i høve til teksten som jo er lokal og generasjonsavhengig. Dette er samtidig noko å gå vidare på.

Så til tabba. Fekk spørsmål om namnet "Side Brok". Etter å ha snakka om "sid" og "sagging", sa eg så at "brok" var ‘bukse", og at ordet frå kjem frå nederlandsk. Dette er sjølvsagt feil. Ordet "bukse" kjem frå nedertysk, medan "brok" er fellesgermansk, jf. norrønt "brók". Derimot har det fellesgermanske "brok" tapt status som "normalform" i norsk, medan det har overlevd i norske dialektar pluss altså i nederlandsk der det er "normalforma". Dette visste eg naturlegvis frå før av, i alle fall burde eg ha gjort det, for eg har til og med snakka om ordet i undervisning. Det har alt kome eit e-brev som påpeikar dette med "brók", og eg ser føre meg eit syrleg innlegg i Dag og Tid.

Fagleg-pedagogisk dag

I morgon er det "Fagleg-pedagogisk dag" ved UiB. Ein av føredragshaldarane er vorten intervjua om innlegget han skal ha (om hipphopp). Intervjuet kan du lese her.

Samlaget og språksmaken

Sjølvsagt har Bjørn Kvalsvik Nicolaysen rett når han går ut mot Samlaget si manglande satsing på klassikarar. Samstundes har ein Klassekamp-journalist drive og ringt rundt om måten Samlaget normerer nynorsken på. Og for å vere ærleg: Den siste saka er eigentleg mest interessant.

Fyrst pliktløpet: Det er naturlegvis ikkje slik at det er rettskrivinga som avgjer om nynorsken skal ha framgang eller ikkje, og eg er heller ingen arkaiserande mørkemann, og er heller ikkje imot at Samlaget får statsstøtte. Så eg vil ikkje gå inn i nokon allmenn populistisk kampanje mot Samlaget, for nynorsken treng eit sterkt forlag som kan tenkje strategisk på mange område.

Likevel: Kvifor skal Samlaget i lærebøkene sine bruke ein nynorsknormal der ein som oftast legg seg mest mogleg mot bokmålet? Ved jamstelte lærebokformer vel Samlaget helst former som "komme" i staden for "koma", "først" i staden for "fyrst" og "skole" i staden for "skule".

Motspørsmål: Vel, kvifor skal ein ikkje kunne gjere det?

Svar: Det er ein prinsipiell skilnad mellom lærebokspråket og det skjønnlitterære språket. I lærebøkene er det "normalen" som skal råde, og på bakgrunn av den pressa situasjonen nynorsken er i og på bakgrunn av manglande rettskrivingstame hos ny norskelevane, er det ikkje rett å gå mest mogleg nær bokmålet i lærebøkene. I skjønnlitteraturen må det vere fritt fram, det er noko anna. Lærebøkene kjem i ei særstilling.

Underbygging: For eit par veker sidan, i ein Jack og Jones-butikk av alle plassar, trefte eg ei som driv og omset lærebøker frå bokmål til nynorsk, og ho får melding frå forlagsdama i Oslo om at dei skal bruke slike former som Samlaget bruker. Dette minner meg om det nokon i Utdanningsavdelinga ved UiB sa då ein god kjenning av meg omsette studiekatalogen til nynorsk, og brukte a-infinitiv, - det var for "ekstremt". Poenget er altså at Samlaget har stor påverknadskraft i nynorsknormeringa også overfor andre forlag, som alle er plasserte i Oslo. Det skaper ein normeringssirkel der ein tilpassar nynorsken til det ein trur er språksmaken til folk i Oslo som eigentleg ikkje likar nynorsk.

Snø

Av og til hender det at snøen fell, og at han fell stille. Det skjer sjeldan i Bergen, men når det skjer, er det eit lite under. 16-åringane i Dollie laga ei god setning for det: "Nysnøen laver ned, alt hva du kan se, er det hvite teppet over alt." No snør det ikkje, men snøen ligg der, og alt er berre lyst og annleis. Eg går ut og hentar skia, tek dei fram frå lageret under altanen, for i kveld, onsdagskvelden, bør det vere tid for ski, tenkjer eg. Katten spring etter meg, nyfiken, har jo aldri sett snø før desse siste dagane. Eg kastar litt snø på katten, han prøver å fange snøfnugga, jafsar etter dei med labben, eg kastar litt meir snø på han, og han bykser etter. Deretter går eg ut i hagen, kvit plen, kvitt tre, kvitt gjerde. Så går eg inn att, fyrer i omnen, unnlet å svare på telefonen. Ute lysnar det, meir og meir lysnar det, og eg vert ståande ved vindauget og sjå ut.

Ikkje breiband

Ganske surt å ikkje få høve til å ha breiband i heimen. Telefonleidninga er for tynn for ADSL, får eg vite frå diverse breibandsleverandørarar. (Telenor gidd ikkje svare på spørsmål eller purringar om slikt, så eg må få vite det av andre.) Har prøvd UiB si antenne for trådlaust nettverk (VPN), frakta den opp og stod og peiva med den i regnveret ute på altanen, men fekk ikkje signal. Så det er sure dagar.

Eit brev frå Tarjei Vesaas

Eg sit med arkivet til Studentmållaget i Bergen, og der finn eg eit brev frå Tarjei Vesaas. Brevet er stila til Herr Edmund Utne, og er dagsett 23. januar 1964. Det gjeld tydelegvis førespurnad om å kome og seie noko på eit møte i Bergen. Brevet er i original, og lyder slik:

Brev motteke. Akk, må eg seia! Skrinet er så skrapa som det kan bli. Og ikkje har eg tid til å sette meg ned og truge fram noko - og ikkje ville De vera tent med å få noko slikt heller. De får verkeleg orsaka, det er ikkje vond vilje, men det er det at tidene endrar seg for ein skrivar, ideane innfinn seg ikkje, rett og slett. Det var før det -. Då kunne ein rive av seg noko i ein fart. No får de unge studentane ruske dykk opp og debutere i vilden sky, så her kan bli ein ny nynorsk litteratur att.

Med beste helsing
Tarjei Vesaas

Flytting

På kontoret der eg no sit, ser eg det eirgrøne tårnet på Johanneskyrkja. Til høgre i bakgrunnen åskammen som går bort til Fløystasjonen. Det ligg ei ro over ei slik utsikt. I tillegg ser eg jo dei kvinnelege studentane og andre som går forbi i korridoren på hi sida av atriet. Eg ser òg ei kråke som lettar frå taket, ein måse som svevar i himmelen, skyene som fer buldrande mot nord. Ro og rørsle i harmonisk samklang.

Men no vil fakultetet ikkje lenger at eg skal ha gleda av ei slik utsikt. For berre eit halvt år etter at vi her har flytta tilbake til bygget og til kontora (etter ei renovering), kjem det melding om at vi skal flytte ned i andre høgda på bygget vi held til i. Ein komite har føreslege at dei institutta som er representerte i komiteen, skal ha beslag på dei øvste høgdene. Merkelege greier. Og merkeleg at ein altså må stresse med å flytte igjen. Igjen må ein pakke alle bøkene, lesesalane må pakkast ned, alle kontormøblar må flyttast, alle samlingar må flyttast. Eit stress utan like. Ein må ned i andre høgda der utsikta er ein grå vegg i eit grått atrium, utan verken ro eller rørsle. Sjølv hadde eg jo tenkt å sitje med utsikt mot Johanneskyrkja til eg gjekk av med pensjon 70 år gamal, men slik skal det tydelegvis ikkje verte.

All denne flyttinga får meg til å tenkje på Richard Sennett. Han skriv om det fleksible mennesket, det som er i stand til å tilpasse seg absolutt alt og å flytte på seg i takt med omskiftingar. Det fleksible mennesket er eit naturleg svar på eit samfunn der alt er i rørsle, der alt flyt, der arbeidsplassar og utdanningsinstitusjonar heile tida må omorganiserast, der dataprogram heile tida må oppgraderast, produkt må kastast fordi nye produkt kjem til etc. Det fleksible mennesket er rasjonelt for eit samfunn som heile tida er under vegs, der folk skal vere usikre og omskiftelege, fordi det gjer dei tilpasningsdyktige, arbeidssame, individualistiske, utan tanke for kollektive motideologiar. Slik vil systemet ha det.

Tilskipingar

Det har vore ein del framifrå tilskipingar i november. Fredag 10. november var det kulturkveld i Gimle med Edvard Hoem, Henning Sommero, Olav Kobbeltveit og Fanny Holmin. Dagen etter var det internasjonal konferanse konferanse på Dragefjellet. Alt i høve 100-årsjubileet til Mållaget. Vi som var der, hadde det svært så bra.

Halloween

Både katten og betrehalvdelen skvatt då det stod fire skrømtkledde ungar utanfor inngangen. Problemet var sjølvsagt snop - vi forstod at det var det dei var ute etter, men hadde ingenting. Ned i butikken og kjøpe smørbukkarameller og vente på neste ringjepå-gruppe. Sjølvsagt er det fælt med denne amerikaniseringa, men ein vil heller ikkje vere kjip. Freista elles å fortelje den yngre generasjonen, som altså stod utkledd på trappa, at det er fyrst neste sundag det er helgemess.

Hildegunn Dale på Nynorskbar

Torsdag 2. november kl. 19.30 vert det Nynorskbar på Cafe Opera i Bergen, og då skal Hildegunn Dale lese eigne dikt. Det kostar berre 40 kr. å kome inn. Høyrer at masterstudentar på nordisk vil ha "fagøl" i samband med arrangementet, så det er berre å vere tidleg ut, skal ein få med seg Hildegunn Dale lese t.d. at «to steinar slepper inn litt vatn/mellom seg.»

Samkyndym í Føroyum

Støtt innsamlinga av underskrifter til støtte for ei lov imot diskrimering av homofile på Færøyane. Skriv under her.

Katt og lyd

Når eg sit i sofaen i stova, grip eg ofte meg sjølv i å sitje og studere katten. Interessant er det å sjå på korleis han reagerer på lydar. Dei verste lydane kjem tydelegvis frå: a) hardingfele, b) Jan Eggum som syng, c) plystring. Dei beste lydane er: a) namnet på katten, b) knitring frå vedomnen, c) lydar som har med laging av mat å gjere.